Kosaciec, irys – uprawa, sadzenie, cebule

Kosaciec należy do gromady roślin okrytonasiennych (Magnoliophyta) i klasy jednoliściennych. W stanie dzikim występują na półkuli północnej. Pochodzą z rejonów Azji Mniejszej, północnej Afryki i południowej Europy, gdzie klimat charakteryzuje się długim suchym latem i łagodną zimą.

CHARAKTERYSTYKA
Liście: równowąskie, szablaste.
Kwiaty: duże, ok. 5-18cm średnicy, pojedyncze lub zebrane w kwiatostany. Kwitnie IV-VI. U odmian bródkowych wzdłuż głównego nerwu, na zewnętrznych działkach znajdują się włoski szczotkowate tzw. bródka. Natomiast u odmian bezbródkowych w tym miejscu znajduje się zazwyczaj żółty lub brązowy pas.
Rozmnażanie:  przez cebule kosaćców, irysów i kłącza.

WYMAGANIA
Uprawa kosaćców, irysów wymaga miejsc nasłonecznionych, dobrze rosną także w miejscach półcienistych. Preferują glebę lekką, przepuszczalną i żyzną o obojętnym odczynie. Latem i wczesną jesienią uprawę kosaćców, irysów należy chronić przed wilgocią, natomiast zimą przed mrozami. W tym celu na jesieni rabatę można okryć warstwą (ok. 4cm) suchych liści lub gałązkami iglaków. Ze względu na możliwość porażenia chorobami grzybowymi, co 3-4 lata, całą uprawę kosaćców, irysów powinno przesadzać się w miejsca, gdzie wcześniej nie były uprawiane kwiaty cebulowe.

KIEDY SADZIĆ KOSAĆCE, IRYSY
Njalepszym terminem dla sadzenia kosaćców, irysów jest lipiec i sierpień. Sadzić irysy możemy maksymalnie do połowy września.

CHOROBY I SZKODNIKI
Częstą chorobą wśród Irysów jest fuzarioza (choroba grzybowa), objawiająca się wyginaniem liści, pojawieniem białych lub różowych nalotów w okolicach piętki i gnicie cebul kosaćców, irysów. Porażone rośliny należy zniszczyć, a pozostałe cebule wykopać i moczyć w roztworach preparatów grzybobójczych.

Inną chorobą grzybową jest atramentowa plamistość, która objawia się jasnymi przebarwieniami na liściach, które z czasem brązowieją i pokrywają się pleśnią, cebule zasychają. Porażone rośliny niszczymy, a cebule również moczymy w roztworach preparatów grzybobójczych.

Kosaćce mogą zostać również porażone przez wirusy, które przenoszą się wraz z sokiem płynącym ze zranionych tkanek lub są roznoszone przez owady. Objawami porażenia wirusowego jest zdeformowanie rośliny, brak kwitnienia oraz przebarwienia na liściach. Chore rośliny należy zniszczyć.

Jeśli chodzi o szkodniki, zagrożeniami dla Kosaćców są larwy tzw. muchy narcyzowej, które żerują w cebulach kosaćców, irysów, powodując ich mięknięcie. Pędy rośliny żółkną lub nie wyrastają w ogóle. Zaatakowane rośliny należy usunąć a zdrowe cebule moczyć w roztworach preparatów owadobójczych.

ZASTOSOWANIE
Głównie na kwiat cięty w uprawie szklarniowej, ale także znalazły zastosowanie w ogrodach na rabatach przydomowych, skalnych lub przy oczkach wodnych. Często sadzone są także w pojemnikach. Dobrze prezentują się w towarzystwie np. krokusów, dzwonków, zimozielonych skalnic i paproci. Kosaćce wykorzystywane są na dużą skalę w perfumerii jako utrwalacze zapachów. Zastosowanie znajdują także w kosmetyce lub jako rośliny lecznicze np. składnik mieszanek ziołowych moczopędnych lub wykrztuśnych.

GATUNKI I ODMIANY
kosaciec bezlistny (Iris aphylla L.) – dorasta do 20-40cm wysokości, grube i krótkie kłącza, liście mieczowate, bezogonkowe. Kwiaty fioletowe u nasady czerwono lub żółto żyłkowane. Kwitnie V-VI. Dobrze się czuje na słonecznych zboczach, murawach i stepach. W Polsce podlega ochronie gatunkowej. Można go spotkać na Wyżynie Małopolskiej i Śląsku.

kosaciec bródkowy, k. niemiecki (Iris germanica L.) – gatunek uprawiany, do tej pory wyhodowano wiele odmian i mieszańców z innymi gatunkami, które wyróżniają się pięknymi, grzbiecistymi kwiatami, różnej barwy i kształtu oraz pora kwitnienia. Liście szablaste, całobrzegie. Kwiaty zebrane są po kilka w kwiatostanach. Kwitnie V-IV. Kosaciec bródkowy – opis gatunku.

kosaciec trawolistny (Iris graminea L.) – ma dość grube kłącze, spłaszczoną łodygę i wąskie liście. Kwiaty jasnofioletowe (jeden długoszy pułkowy, drugi krótkoszypułkowy). Kwitnie V-VI. Można go spotkać na trawiastych, południowych zboczach. W Polsce podlega ochronie gatunkowej. Występuje na Śląsku Cieszyńskim.

kosaciec żółty (Iris pseudacorus L., syn. Iris pseudoacorus L.)- dorasta do ok. 2m wysokości, liście żywo-zielone, osiągają długość do 1m. Kwiaty koloru jaskrawo-żółtego. Kwitnie przez ok. 1 tydzień pod koniec maja. W Polsce występuje pospolicie. Można go spotkać nad brzegami wód słodkich i podmokłych łąkach. Szczegółowy opis kosaćca żółtego. Zobacz również odmiana ‘Variegata’.

kosaciec niski, irys niski (Iris pumila L.) – dorasta do 20cm wysokości. Kwiaty wielobarwne, najczęściej spotykane niebieskie i żółte. Dobrze rośnie na każdym rodzaju gleby i słonecznych stanowiskach. Kwitnie późną wiosną. Doskonale nadaje się na rabaty, jak również na skalniaki. Kosaciec niski – opis.

kosaciec syberyjski (Iris sibirica L.)- dorasta do 80cm wysokości. Kwiaty fioletowe lub fioletowo-niebieskie z żółtym akcentem na płatkach. Kwitnie VI-VII. Liście trawiaste, jasnozielone. Dobrze rośnie w miejscach półcienistych i wilgotnej glebie. Dobrze się prezentuje nad brzegami zbiorników wodnych. Możemy go spotkać na wilgotnych łąkach. Uprawiany powszechnie jako roślina ozdobna. Zobacz również odmiana ‘Alba’.

Nazwa irys wywodzi się od greckiej bogini tęczy, która rozpinała siedmiobarwny łuk łączący ziemię z niebem.

Irys