Cis pospolity – opis, choroby, odmiany, sadzonki

Na stanowiskach naturalnych cis występuje w Europie, północnych obszarach Azji Mniejszej, Kaukazie aż po północny Iran. Na zachodnich obszarach Afryki północnej porasta górskie lasy i wąwozy do wysokości 1600 m. n.p.m. Zasięg rozproszony, kurczący się.
Przez Polskę przebiega wschodnia granica występowania cisa. Na stanowiskach naturalnych występuje rzadko, miejscowo. Największe ich skupisko w Polsce występuje w Borach Tucholskich (rezerwat Wierzchlas). Występuje tam skupisko ok. 3500 cisów, gdzie obwód pni niektórych osobników dochodzi do 250 cm. Najstarszy cis w Polsce rośnie na Śląsku (Henryków k. Lubania). Liczy sobie ok. 1250 lat.

Opis cisu pospolitego należy zacząć od tego, że jest zimozielonym krzewem lub niewielkim drzewem. W naszych warunkach dorasta do 6-15 m wysokości 5-10 m. szerokości.
Gałęzie szeroko rozpostarte, wzniesione do góry. Gałęzie wyrastają od samej podstawy pnia. Z wielu opisów cisu pospolitego wynika iż często jest wielopienny, rośnie bardzo wolno, w młodym wieku 10-15 cm rocznie, w starszym wieku wzrost zostaje zahamowany.
Kora jest cienka i gładka, szaro lub czerwonobrązowa. Często łuszczy się cienkimi płatami. Drewno cisów jest bardzo mocne, elastyczne i trwałe. Pędy przez 2 lata są zielone, z czasem drewnieją i ciemnieją.
Igły od góry ciemnozielone i błyszczące, od dołu zaś matowe i jaśniejsze. Posiadają wypukły nerw środkowy. Dł. 1-3 cm. Zwężają się ku końcowi, tworząc ostry wierzchołek. Na pędach poziomych ułożone grzebieniasto w dwóch szeregach, zaś na pędach pionowych lekko spiralnie. Żyją do 8 lat.
Cis jest rośliną dwupienną, wiatropylną.
Kwiaty męskie są liczne, w żółtych główkach długości 1,5-2mm, umiejscowione w kątach igieł. Kwiaty żeńskie są mniej liczne, niepozorne. Kwitnie od III do IV.

Nasiona eliptyczne, długości 6-8 mm. Otoczone są czerwoną, mięsistą osnówką. Dojrzewają w pierwszym roku. Rozsiewane przez ptaki, które je zjadają zachęcone barwną osnówką.

WYMAGANIA i ZASTOSOWANIE
Sadzonki cisu pospolitego najlepiej sadzić na stanowiskach słonecznych do półcienistych. Może rosnąć także w cieniu, jednak czuje się tam niezbyt dobrze. W starszym wieku wytrzymały na mrozy, jedynie młode sadzonki cisu pospolitego mogą przemarzać. Gleby umiarkowanie suche do lekko wilgotnych. Łatwo przystosowuje się do warunków miejskich, ma dużą zdolność regeneracji. Dobrze znosi konkurencje korzeni innych drzew.
Sadzonki cisu pospolitego są od dawna sadzone w ogrodach jako samotny krzew lub w niewielkich grupach. Doskonale nadaje się na strzyżone żywopłoty. Bardzo często formowany jest w postaci figur. Chętnie sadzony na cmentarzach. Nie należy sadzić do w pobliżu szkół i przedszkoli gdyż jest to roślina trująca.

Zawsze był rośliną poszukiwaną i cenioną. Archeolodzy znajdowali rzeczy codziennego użytku zrobione z drewna cisowego. W średniowieczu służyły do wyrobu łuków, ze względu na dużą trwałość i elastyczność. Drewno cisa jest wykorzystywane także w meblarstwie do wyrobu elementów dekoracyjnych. Używany przez przemył farmaceutyczny jako źródło substancji stosowanej przy leczeniu raka.

Cała roślina (za wyjątkiem osnówek) jest trująca. Zawiera alkaliod taksynę. Szczególnie wrażliwe na nią są konie, dla któych dawka śmiertelna wynosi 50-100 g. igieł.
Już w 1423 r. Władysław Jagiełło wprowadził prawna ochronę cisa w Polsce, mówiąc że kto wycina cisa łamie prawo i podlega karze.
Cis odgrywał ważną role w mitologii i wierzeniach ludowych. U Celtów był drzewem świętym, dla germanów symbolem wieczności (dlatego prawdopodobnie jest często sadzony na cmentarzach).
W Polsce często uprawiany jest także ‘Cis pośredni’ będący mieszańcem Cisa pospolitego i Cisa japońskiego.

ODMIANY
Z ciekawszych i najbardziej cenionych odmian cisa pospolitego należy wymienić:
‘Dovastonii Aurea’ – odmiana o szerokim, rozpostartym pokroju, końce gałęzi lekko zwieszają się. Młode przyrosty złocistozielone. Po 10 latach dorasta do 1,5 m. wysokości. Doskonała do nasadzeń pojedynczych, ze względu na ciekawy pokrój.
‘Fastigiata’ – ta odmiana cisa pospolitego przyjmuje formę wąskokolumnową. Gałęzie ustawione pionowo ku górze. Dorasta do 1,5 m. Wymaga stanowisk osłoniętych od wiatru. Polecana do niewielkich ogrodów.
‘Repandens’ – niska odmiana cisa pospolitego – okrywowa. Dorasta do 50 cm wysokości i 1,5 m. szerokości. Gałęzie ułożone poziomo. Polecany jako roślina okrywowa do miejsc półcienistych i cienistych.
‘Elegantissima’ – opis i zdjęcia

CHOROBY I SZKODNIKI
Z chorób cisa pospolitego należy przede wszystkim wymienić fytoftorozę. Jest to choroba, którą wywołują grzyby. Choroby cisu pospolitego mogą być również spowodowane przez misecznik cisowiec i wielkopąkowiec cisowy.

Cisy

Fot. Jerzy Strzelecki, publikacja na licencji CC-BY-SA-3.0, źrodło: Wikimedia Commons.