Wiąz – choroby, gatunki i odmiany

Rodzaj drzew lub krzewów z rodziny wiązowatych, obejmujący ok. 25 gatunków, z których w Polsce rodzime są trzy: szypułkowy (inaczej limak – ‘Ulmus laevis’), wiąz górski (inaczej brzost – ‘Ulmus glabr’) oraz wiąz polny (inaczej wiąz pospolity – ‘Ulmus minor’). O ile wiązy szypułkowy i polny występują przede wszystkim na niżu, o tyle wiąz górski porasta głównie tereny wyżynne i górskie.
Poza wymienionymi wyżej gatunkami wiązów można jeszcze u nas spotkać będącego naturalnym mieszańcem wiązów polnego i górskieg – wiąz holenderski (Ulmus hollandica = Ulmus. minor x glabra).

Pokrój: wysokie i okazałe drzewa liściaste.
Kora: szarobrązowa, często spękana.
Liście: pojedyncze, skrętoległe, podwójnie piłkowane o krótkim ogonku.
Kwiaty: obupłciowe z niepozornym okwiatem, zebrane w pęczki, ukazujące się przed rozwojem liści.
Owoce: orzeszki otoczone dookoła płaskim skrzydełkiem.

WYMAGANIA I ZASTOSOWANIE
Wiązy preferują gleby zasobne i wilgotne, przepuszczalne, zasadowe, o podłożu żwirowym, piaszczystym lub gliniastym. Dobrze znoszą półcień, dość odporne na suszę, mrozoodporne-szczególnie wiąz górski. Drewno wiązów jest ciężkie i twarde, odporne na gnicie. Używane jest w meblarstwie, a także do budowy łodzi. Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne w parkach, lub w uprawie jako rośliny pokojowe (bonsai).

GATUNKI I ODMIANY
Wiąz szypułkowy, limak (Ulmus laevis) – spotykany jest głównie w lasach łęgowych i w wilgotnych lasach mieszanych. Osiąga wysokość do 40m. Jego pień przy ziemi jest zazwyczaj charakterystycznie rozszerzony, w dolnej części pokryty krótkimi, odrastającymi gałęziami. Kora wiązu jest spękana i szarobrązowa. Jego liście są u nasady asymetryczne, podwójnie piłkowane, od spodu delikatnie, szarozielono owłosione. Limak jest gatunkiem wiązu jednopiennego. Jego obupłciowe kwiaty zebrane w groniaste pęczki umieszczone są na długich szypułkach. Kwitnie od marca do kwietnia. Owocem jest spłaszczony, jednonasienny orzeszek, otoczony szerokim skrzydełkiem. Dojrzewają w maju – czerwcu, szybko opadają z drzewa i wkrótce kiełkują. Ma głęboki system korzeniowy. Oprócz głębokiego korzenia palowego wytwarza silne i również dość głębokie korzenie boczne. Dzięki temu jest odporny na silne wiatry. Dobrze znosi długotrwałe (do 20 dni) zalewy. Jest odporny na mrozy i dobrze znosi zacienienie (gatunek cienioznośny).Występuje na terenie całego kraju. Najstarszy wiąz szypułkowy w Polsce znajduje się w Komorowie (gminie Gubin, woj. lubuskie). Obwód 887 cm, średnica pierśnicy 282 cm i wysokość 35,5 m, wiek 445 lat.
Więcej informacji: Wiąz szypułkowy (Ulmus laevis)

Wiąz górski, brzost (Ulmus glabra)- najwyższy gatunek wiązu, najbardziej okazały i najdłużej żyjący z rodzimych wiązów, rozpowszechniony głównie w położeniach górskich i wyżynnych. Wyróżnia się m.in. dużymi, często trójwierzchołkowymi liśćmi, których nasada jest stosunkowo słabo asymetryczna, a górna powierzchnia jest tak szorstka w dotyku, że wręcz przypomina papier ścierny. Obok pokroju i liści, także skrzydlaki wiązu górskiego są wyraźnie większe niż u pozostałych rodzimych wiązów. Osiągają one nawet do 3cm długości. Na otwartej przestrzeni drzewo zaczyna owocować w wieku 30-40 lat, w zwartym drzewostanie – pomiędzy 50. a 60. rokiem życia. Obfite lata nasienne przypadają co rok lub co dwa lata. Zobacz również: Wiąz górski odmiana ‘Lutescens’ – opis i zdjęcia

Wiąz polny (Ulmus minor)- drzewo osiągające do 40m wysokości o gęstej i rozłożystej koronie. Jego pędy mają charakterystyczny, zygzakowaty kształt, często pokryte są listewkami korkowymi. Liście są odwrotnie jajowate, u nasady klinowate, na brzegach pojedynczo lub podwójnie piłkowane. Owoce wiązu to oskrzydlone orzeszki osadzone na krótkich szypułkach. By wyrosnąć na dorodne drzewo, wiąz potrzebuje gleb żyznych i wilgotnych. Drewno wiązu polnego jest najbardziej cenione spośród wszystkich gatunków wiązów. Wykorzystuje się je w przemyśle stolarskim do wyrobu oklein i posadzek. Jeszcze niedawno wiąz polny rósł w miejskich parkach i alejach. Niestety jest bardzo podatny na holenderską chorobę wiązów, która powoduje ich całkowite zamieranie. Z tego powodu większość drzew w miastach całkowicie wyginęła.
‘Variegata’ – ta odmiana wiązu ma formę drzewa o stożkowatym pokroju. Liście odwrotnie jajowate lub eliptyczne, zielone, z licznymi białymi plamkami, nadającymi drzewu efekt srebrzystości. Po 10 latach osiąga około 6m wysokości. Tolerancyjny co do warunków glebowych i środowiskowych. Może rosnąć na glebach suchszych ale toleruje również krótkotrwałe zalewanie. Najlepiej prezentuje się posadzony pojedynczo na większym trawniku w ogrodzie lub parku.

Wiąz holenderski (Ulmus hollandica) ‘Wredei’ – drzewo o wąsko, odwrotnie stożkowatej koronie. Dorasta do wysokości 6-8 m i 3-4 m szerokości. Przyrasta rocznie ok. 15cm. Liście szerokoeliptyczne, piłkowane, nieco poskręcane, jaskrawo złoto-żółte, z wiekiem zielono-żółte, gęsto osadzone na pędzie. Dobrze rośnie na każdej żyznej glebie, stanowiskach słonecznych. Odmiana polecana do ogrodów, parków, pojemników jako kontrastowy akcent.
‘Jacquelline Hillier’ – okazały krzew o luźnym, nieregularnym pokroju, dorastający do 2,5 – 3m wysokości i szerokości. Liście drobne, zielone, regularnie rozmieszczone na pędach, pięknie przebarwiające się jesienią na żółto i pomarańczowo. Wymagania glebowe przeciętne, stanowisko słoneczne. Doskonała odmiana wiązu wypełniająca puste przestrzenie w kątach ogrodów. Więcej informacji: Wiąz holenderski odmiana ‘Jacquelline Hillier’

Wiąz ‘Camperdownii’ (Ulmus ‘Camperdownii’)- drzewo o gęstej, parasolowatej koronie, dorastającej do kilku metrów średnicy. Liście duże, szorstkie, barwy ciemnozielonej, gęsto pokrywają pędy. Wymaga gleb żyznych i wilgotnych oraz słonecznego lub półcienistego stanowiska. Odporny na zanieczyszczenie powietrza.

Wiąz drobnolistny (Ulmus parviflora) – opis i zdjęcia

W XVIII i XIX w. wiązy były jednymi z najpopularniejszych drzew ozdobnych w Europie. Sadzono je szczególnie wzdłuż ulic, do czego nadawały się dobrze ze względu na szybki wzrost, dużą różnorodność form, a także odporność na silne wiatry. Ten okres świetności wiązów został nagle przerwany wybuchem I Wojny Światowej, w czasie której drzewa bardzo ucierpiały. I zanim zaczęły się odradzać, w 1919 r. zaatakowała je choroba tzw. naczyniowa choroba wiązów, zwana też holenderską chorobą wiązów lub grafiozą. Spowodowała ona jedną z największych odnotowanych kiedykolwiek klęsk dotyczących drzew. W ciągu bardzo krótkiego czasu wyginęła ponad połowa populacji europejskich wiązów.

CHOROBY I SZKODNIKI
Najgroźniejszą chorobą wiązów jest holenderska choroba wiązów, najczęściej atakującymi wiązy szkodnikami są mszyce, gąsienice i wielkopąkowiec.

Wiąz

Fot. Melburnian, publikacja na licencji CC-BY-SA-3.0, źrodło: Wikimedia Commons.